Publicatie: Flow-deskundige en trainer waarschuwt onderwijsgevenden

'We zijn gevoelig voor het reddertjescomplex'
Minstens 20 procent van de onderwijsgevenden brandt voortijdig op. Toch kan het ook anders, zegt ex-docent Engels en trainer Arnold Lokhorst. Hij schreef een boek over flow-ervaringen in het onderwijs en geeft hierover individuele- en groepstrainingen.

Hij omschrijft onderwijs geven als "geestelijke topsport". Want juist mentaal vergt het werken in het onderwijs veel van je. Arnold Lokhorst was jarenlang zelf docent en geeft regelmatig trainingen op scholen. Het valt hem op dat er een wereld van verschil zit tussen onderwijs geven en een 'gewone' kantoorbaan. "Onderwijsgevenden zien honderden mensen op een dag en moeten voortdurend 'schakelen'. Ze moeten kennis hebben van didactiek en het eigen vak en eigenlijk ook van groepsdynamica en conflictbeheersing. En dat allemaal in een werksituatie waar ze weinig zelf kunnen indelen: de lesstof en de werktijden liggen grotendeels vast." Het zijn slechts enkele redenen, zegt Lokhorst, voor het feit dat mensen vastlopen. Vier van de tien haalt het pensioen niet, minstens twee daarvan krijgen te maken met burnout. "Vaak gaat het om betrokken werknemers die heel waardevol zijn voor de organisatie. Juist in zorg en het onderwijs kom je deze bevlogenheid tegen. Werk is eerder een roeping dan een beroep."

Flow
Zelf was hij ook zo'n gedreven docent. Hij ervoer aan den lijve hoe inzet en enthousiasme in het onderwijs kunnen leiden tot problemen met gezondheid. En daarom stapte hij er voortijdig uit. Hij werkte als motorrij-instructeur en boomverzorger voordat hij aan de slag ging als trainer en coach in een centrum voor stresspreventie en -behandeling. Daar begeleidde hij veel mensen die vastliepen in het onderwijs. Ook met zijn eigen adviesbureau Sparkling Stream geeft hij sinds 2000 trainingen stresspreventie binnen en buiten de onderwijswereld.

Zijn boek ontstond uit verbazing over het geknakte enthousiasme van oudcollega's en cliënten. "Hoe kan het nu dat juist gedreven mensen vastlopen? Hoe geef je idealen zo gestalte dat je niet strandt?" Dat waren zijn belangrijkste vragen. Daarbij ontdekte hij een aantal valkuilen. "Onderwijsgevenden hebben de neiging om veel verantwoordelijkheden op zich te nemen. Ook verantwoordelijkheden die niet van henzelf zijn. Ze hebben vaak idealen, met het gevaar dat ze teleurgesteld raken. Betrokkenheid verandert in cynisme." En dan is er nog wat hij in zijn boek noemt "het reddertjessyndroom". Lokhorst: "Eerst voor anderen zorgen en daarna voor jezelf. Dat is denk ik heel herkenbaar voor mensen in het onderwijs. Je voelt je verantwoordelijk voor zaken die je zelf niet kunt oplossen. Er wordt bezuinigd op de leerlingbegeleiding, maar jij vindt dat je dat toch moet doen. Ook al ben je bijna leeg, je geeft toch nog even dat beetje extra gas."Lokhorst bekeek het verschijnsel bumout vanuit een positieve invalshoek: wat doen mensen anders die niet opbranden? Hij stuitte op het werk van de Amerikaanse psycholoog Csikszentmihalyi en het begrip 'flow'. Dat is een toestand van extase waarbij een werknemer helemaal opgaat in wat hij doet. Lokhorst is vooral geïnteresseerd in de houding die nodig is om plezier in het werk te houden.

Onderweg zijn
Voor Lokhorst staat zingeving centraal en het bepalen van de eigen waarden ten opzichte van het werk. "Er is zo veel afleiding en storing dat ze te weinig kunnen stilstaan en bepalen wat ze werkelijk belangrijk vinden." In de vele begeleidingstrajecten was in negen van de tien gevallen de eerste reactie: weg uit het onderwijs. "Maar na een aantal gesprekken komen mensen hier vaak op terug. Maar wel op een andere manier, met andere doelen. Ze zijn zich veel bewuster van wat ze kunnen en willen veranderen." Het opvallende is dat de meeste flow-ervaringen juist niet plaatsvinden als dat doel bereikt is, zegt de consultant. "Dat je een doel stelt, hoeft niet te betekenen dat je daar eerst moet belanden voordat je plezier aan je werk kunt bereiken. Juist het onderweg zijn, geeft voldoening."

Sparkling in het onderwijs: op weg naar flow-ervaringen